लेखक:-डॉ. राजेंद्र बगाटे, (लेखक, समाजशास्त्र आणि वृद्धत्वशास्त्राचे अभ्यासक आहेत)* ईमेल – bagate.rajendra5@gmail.com
२१ सप्टेंबर हा दिवस जगभरात ‘जागतिक अल्झायमर दिन म्हणून पाळला जातो. अल्झायमर हा केवळ स्मरणशक्ती कमी होण्याशी संबंधित आजार नसून तो व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनावर, कुटुंबीयांशी असलेल्या संबंधांवर, सामाजिक सहभागावर आणि आत्मसन्मानावर परिणाम करणारी गंभीर आरोग्यविषयक आणि सामाजिक समस्या आहे. विशेषतः वृद्ध व्यक्तींमध्ये विस्मरणाच्या तक्रारी आढळल्यास त्याकडे केवळ ‘वय झाले म्हणून असे होते’ या दृष्टिकोनातून पाहणे योग्य नाही. वृद्धत्व ही जीवनाची नैसर्गिक अवस्था आहे; परंतु वृद्ध व्यक्तीच्या स्मरणशक्तीत होणारे गंभीर आणि सातत्यपूर्ण बदल हे तपासणी व योग्य वैद्यकीय मार्गदर्शनाची गरज दर्शवू शकतात. त्यामुळे जागतिक अल्झायमर दिन हा केवळ एका आजाराबद्दल जनजागृती करण्याचा दिवस नसून वृद्ध व्यक्तींच्या आरोग्याचा, सन्मानाचा, स्वायत्ततेचा आणि माणूस म्हणून त्यांच्या असलेल्या मूलभूत अधिकारांचा पुनर्विचार करण्याचा दिवस आहे.वृद्धत्वाकडे समाजाने अनेकदा दुर्बलता, परावलंबित्व आणि निष्क्रियता यांच्याशी जोडून पाहिले आहे. प्रत्यक्षात वृद्ध व्यक्तींच्या आयुष्यातील अनुभव, ज्ञान, कौशल्ये, सामाजिक संबंध आणि जीवनातून मिळालेली शिकवण ही कुटुंबाची तसेच समाजाची मौल्यवान संपत्ती असते. अनेक वृद्धांनी आपल्या कुटुंबाच्या उभारणीसाठी आयुष्यभर कष्ट केलेले असतात. शेती, उद्योग, व्यवसाय, नोकरी, शिक्षण, सामाजिक कार्य किंवा घरगुती जबाबदाऱ्या सांभाळताना त्यांनी पुढील पिढ्यांसाठी भक्कम आधार निर्माण केलेला असतो. त्यामुळे वय वाढले किंवा स्मरणशक्ती कमी झाली म्हणून व्यक्तीचे महत्त्व कमी होत नाही. अल्झायमरच्या आजारामुळे काही आठवणी पुसट होत गेल्या तरी त्या व्यक्तीचे आयुष्य, अनुभव, भावना, नाती आणि मानवी प्रतिष्ठा कायम असते. म्हणूनच अल्झायमरकडे पाहताना आजारापेक्षा आधी माणसाकडे पाहण्याची गरज आहे.सामान्य वृद्धत्वामध्ये काही प्रमाणात विस्मरण होणे स्वाभाविक असू शकते. एखादी वस्तू कुठे ठेवली हे क्षणभर आठवणे कठीण जाणे, एखाद्या व्यक्तीचे नाव लगेच आठवू न येणे किंवा एखादी गोष्ट आठवण्यासाठी थोडा अधिक वेळ लागणे यासारख्या घटना वयानुसार घडू शकतात. मात्र विस्मरणाचे प्रमाण वाढत जाऊन त्याचा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होऊ लागला, परिचित व्यक्ती ओळखता येईनाशा झाल्या, नेहमीची कामे करण्यात अडचण निर्माण झाली, संभाषणात वारंवार गोंधळ होऊ लागला किंवा व्यक्ती परिचित ठिकाणीही दिशाभूल होऊ लागली तर त्याकडे गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे. अल्झायमर हा स्मृतिभ्रंशाच्या प्रमुख कारणांपैकी एक आहे. त्यामुळे वृद्ध व्यक्तीच्या वर्तनातील किंवा स्मरणशक्तीतील सातत्यपूर्ण बदलांकडे दुर्लक्ष न करता वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे ठरते.अल्झायमरच्या संदर्भात सर्वांत मोठी समस्या म्हणजे त्याच्याभोवती असलेले गैरसमज होय. अनेक कुटुंबांमध्ये वृद्ध व्यक्ती विसरभोळ्या झाल्या की त्यांना ‘वयामुळे असेच होते’ असे सांगून विषय संपवला जातो. काही वेळा वृद्ध व्यक्ती वारंवार एकच प्रश्न विचारतात, एखादी गोष्ट पुन्हा सांगतात किंवा एखादी वस्तू चुकीच्या ठिकाणी ठेवतात म्हणून त्यांची चेष्टा केली जाते. अशा वर्तनामुळे वृद्ध व्यक्तीच्या मनावर खोल परिणाम होऊ शकतो. त्यांना आपण कुटुंबासाठी ओझे आहोत, आपल्यामुळे इतरांना त्रास होतो किंवा आपली किंमत उरलेली नाही, अशी भावना निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे विस्मरणाची लक्षणे दिसणाऱ्या वृद्ध व्यक्तीशी संयमाने, प्रेमाने आणि आदराने संवाद साधणे ही कुटुंबाची महत्त्वाची जबाबदारी आहे.आधुनिक जीवनशैलीमुळे कुटुंबव्यवस्थेत मोठे बदल झाले आहेत. संयुक्त कुटुंबांची संख्या कमी होऊन लहान कुटुंबांची संख्या वाढली आहे. रोजगार, शिक्षण आणि स्थलांतराच्या कारणामुळे मुलांना आपल्या वृद्ध आई-वडिलांपासून दूर राहावे लागते. अशा परिस्थितीत वृद्ध व्यक्तींच्या शारीरिक आरोग्याबरोबरच त्यांच्या मानसिक आणि सामाजिक आरोग्याचा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरतो. एकटेपणा, संवादाचा अभाव, सामाजिक सहभाग कमी होणे आणि भावनिक आधाराची कमतरता यामुळे वृद्ध व्यक्ती अधिक असुरक्षित होऊ शकतात. अल्झायमर किंवा इतर प्रकारच्या स्मृतिभ्रंशाची लक्षणे असलेल्या वृद्धांसाठी ही परिस्थिती अधिक आव्हानात्मक असते. त्यामुळे वृद्धांची काळजी ही केवळ औषधे देण्यापुरती मर्यादित न राहता त्यांच्याशी नियमित संवाद साधणे, त्यांच्या भावना समजून घेणे आणि त्यांना सामाजिक जीवनात सहभागी करून घेणे आवश्यक आहे.अल्झायमरच्या रुग्णांची काळजी घेताना कुटुंबीयांची भूमिकाही अत्यंत महत्त्वाची असते. मात्र ही जबाबदारी एका व्यक्तीवर टाकल्यास काळजीवाहू व्यक्तीवर शारीरिक, मानसिक आणि आर्थिक ताण वाढू शकतो. वृद्ध व्यक्तीची काळजी घेणाऱ्या कुटुंबीयांना अनेकदा झोपेचा अभाव, सततची चिंता, वेळेचे बंधन, आर्थिक खर्च आणि सामाजिक जीवनातील मर्यादा यांचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे अल्झायमरच्या रुग्णाची काळजी ही केवळ एका मुलाची, मुलीची किंवा जोडीदाराची जबाबदारी न राहता संपूर्ण कुटुंबाची सामूहिक जबाबदारी असली पाहिजे. घरातील प्रत्येक सदस्याने आपल्या क्षमतेनुसार वेळ देणे, काळजीची कामे वाटून घेणे आणि काळजीवाहू व्यक्तीलाही विश्रांती व भावनिक आधार देणे आवश्यक आहे.वृद्ध व्यक्तीच्या स्वाभिमानाचा प्रश्न येथे विशेष महत्त्वाचा आहे. स्मरणशक्ती कमी झाली म्हणून त्यांच्याशी लहान मुलाप्रमाणे वागणे, त्यांच्या निर्णयक्षमतेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे किंवा प्रत्येक गोष्ट त्यांच्या हातातून काढून घेणे योग्य नाही. त्यांच्या क्षमतेनुसार त्यांना स्वतःची कामे करण्याची संधी देणे आवश्यक आहे. सुरक्षिततेचा विचार करताना त्यांची स्वायत्तताही जपली पाहिजे. कपडे निवडणे, आवडीचे अन्न सांगणे, घरातील छोट्या कामांत सहभागी होणे, परिचित व्यक्तींशी बोलणे किंवा आपल्या आवडीच्या उपक्रमात वेळ घालवणे यांसारख्या गोष्टी वृद्ध व्यक्तीला आत्मविश्वास देतात. ‘तुम्हाला काहीच कळत नाही’ अशी भूमिका घेण्याऐवजी ‘तुम्ही काय करू शकता आणि आम्ही कुठे मदत करू शकतो’ हा दृष्टिकोन अधिक मानवी आहे.वृद्ध व्यक्तींच्या मानसिक आरोग्याकडेही तितक्याच गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. वाचन, संगीत ऐकणे, जुन्या आठवणी सांगणे, कुटुंबातील मुलांशी संवाद साधणे, प्रार्थना किंवा ध्यानधारणा करणे, घरातील हलकी कामे करणे, बागकाम, फिरणे किंवा सामाजिक कार्यक्रमांत सहभागी होणे अशा उपक्रमांमुळे वृद्धांना मानसिक आणि सामाजिक सक्रियता मिळू शकते. अर्थात, कोणताही उपक्रम हा व्यक्तीच्या आरोग्यस्थिती, आवडी आणि क्षमतेनुसार असावा. ‘काहीच करू नका, विश्रांती घ्या’ अशी सततची भूमिका वृद्धांना अधिक एकाकी करू शकते. वृद्धत्व म्हणजे जीवनापासून निवृत्ती नव्हे; तर आयुष्याच्या अनुभवांना नव्या स्वरूपात जगण्याची संधी आहे.आरोग्यदायी जीवनशैलीलाही अल्झायमर आणि इतर स्मृतिभ्रंशाच्या संदर्भात महत्त्व आहे. नियमित शारीरिक हालचाल, संतुलित आहार, पुरेशी झोप, रक्तदाब आणि मधुमेहासारख्या आरोग्यविषयक स्थितींचे नियंत्रण, धूम्रपान व तंबाखूजन्य पदार्थांपासून दूर राहणे आणि सामाजिक व मानसिक सक्रियता यांचा एकूण मेंदूच्या आरोग्याशी संबंध आहे. मात्र यापैकी कोणतीही गोष्ट अल्झायमरपासून पूर्ण संरक्षणाची हमी देत नाही. त्यामुळे ‘हा आजार केवळ जीवनशैलीमुळे होतो’ किंवा ‘योग्य आहार घेतला तर तो होणारच नाही’ असे अतिसुलभीकरण टाळणे आवश्यक आहे. वृद्ध व्यक्तीच्या आरोग्यात बदल जाणवल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे हाच योग्य मार्ग आहे.ग्रामीण भागातील वृद्ध व्यक्तींच्या संदर्भात हा प्रश्न आणखी गुंतागुंतीचा होतो. गावांमध्ये अनेक वृद्ध शेती, घरगुती कामे किंवा पशुपालनाशी संबंधित कामे करत असतात. त्यांच्याकडे औपचारिक आरोग्यसेवा सहज उपलब्ध असेलच असे नाही. आर्थिक मर्यादा, वाहतुकीची अडचण, तज्ज्ञ डॉक्टरांची कमतरता आणि अल्झायमरविषयी अपुरी माहिती यामुळे निदानाला विलंब होऊ शकतो. काही वेळा कुटुंबातील तरुण सदस्य रोजगारासाठी शहरात किंवा परदेशात गेलेले असतात आणि वृद्ध व्यक्ती गावात एकट्या राहतात. अशा परिस्थितीत प्राथमिक आरोग्यव्यवस्था, समुदाय आरोग्य कर्मचारी, स्थानिक सामाजिक संस्था आणि ग्रामस्तरीय यंत्रणांनी वृद्धांच्या मानसिक आरोग्याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.अल्झायमरशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे वृद्ध व्यक्तींची सुरक्षितता. स्मरणशक्ती आणि दिशाभान कमी झालेल्या व्यक्ती घराबाहेर पडून हरवू शकतात. गॅस, वीज, पाणी किंवा औषधांच्या वापरात चूक होऊ शकते. पैशांच्या व्यवहारात फसवणूक होण्याची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे घरातील वातावरण सुरक्षित करणे, आवश्यक संपर्क क्रमांक उपलब्ध ठेवणे, औषधांचे नियोजन करणे आणि आर्थिक व्यवहारांबाबत योग्य संरक्षण देणे गरजेचे आहे. मात्र सुरक्षिततेच्या नावाखाली वृद्ध व्यक्तीला पूर्णपणे बंदिस्त करणे किंवा त्यांच्या प्रत्येक हालचालीवर अनावश्यक नियंत्रण ठेवणे योग्य नाही. सुरक्षितता आणि स्वातंत्र्य यांच्यात संतुलन साधणे आवश्यक आहे.वृद्ध व्यक्तींच्या आर्थिक सुरक्षिततेकडेही समाजाने अधिक गांभीर्याने पाहिले पाहिजे. स्मरणशक्ती कमी झालेल्या व्यक्तींना कागदपत्रे, बँक व्यवहार, दूरध्वनीवरील फसवणूक किंवा डिजिटल व्यवहार समजून घेण्यात अडचणी येऊ शकतात. आज डिजिटल व्यवहार वाढत असताना वृद्धांना डिजिटल फसवणुकीपासून सुरक्षित ठेवणे हे कुटुंबाचे आणि समाजाचेही कर्तव्य आहे. त्यांच्या पैशांवर किंवा मालमत्तेवर त्यांची असहायता लक्षात घेऊन कोणाचाही गैरफायदा होऊ नये, यासाठी कुटुंबीयांनी पारदर्शकता आणि विश्वासाचे वातावरण निर्माण करणे आवश्यक आहे. वृद्धत्व आणि विस्मरण यांचा फायदा घेऊन आर्थिक शोषण करणे ही गंभीर सामाजिक समस्या आहे.आरोग्यव्यवस्थेनेही वृद्धांच्या वाढत्या गरजांचा विचार करून सेवा अधिक सुलभ करणे आवश्यक आहे. वृद्धांच्या आरोग्य तपासणीत केवळ रक्तदाब, मधुमेह किंवा इतर शारीरिक आजारांपुरते लक्ष न देता स्मरणशक्ती, मानसिक आरोग्य, दैनंदिन कार्यक्षमता आणि सामाजिक परिस्थिती यांचाही विचार व्हायला हवा. प्राथमिक आरोग्य केंद्रांपासून जिल्हास्तरावरील रुग्णालयांपर्यंत वृद्धांसाठी समन्वित आरोग्यसेवा उपलब्ध होणे आवश्यक आहे. अल्झायमरचे निदान आणि व्यवस्थापन ही दीर्घकालीन प्रक्रिया असू शकते. त्यामुळे कुटुंबाला वैद्यकीय उपचारांसोबत समुपदेशन, काळजीवाहू प्रशिक्षण आणि सामाजिक आधाराचीही गरज असते.समाजाने वृद्ध व्यक्तींना ‘उपयोग नसलेला घटक’ मानण्याची मानसिकता बदलली पाहिजे. निवृत्तीनंतर व्यक्तीचे सामाजिक योगदान संपत नाही. वृद्ध व्यक्ती आपल्या अनुभवातून कुटुंबाला मार्गदर्शन करू शकतात, स्थानिक इतिहास आणि संस्कृतीची माहिती पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवू शकतात, मुलांना जीवनमूल्ये सांगू शकतात आणि सामाजिक उपक्रमांत सहभागी होऊ शकतात. अल्झायमरची लक्षणे असलेल्या व्यक्तीलाही तिच्या क्षमतेनुसार सामाजिक सहभागाची संधी दिली पाहिजे. तिच्या आयुष्यातील जुन्या आठवणींना महत्त्व देणे, छायाचित्रे पाहून संवाद साधणे, परिचित संगीत ऐकणे किंवा जुन्या अनुभवांबद्दल बोलण्याची संधी देणे यामुळे भावनिक जवळीक निर्माण होऊ शकते.जागतिक अल्झायमर दिनाच्या निमित्ताने माध्यमांची भूमिकाही महत्त्वाची ठरते. अल्झायमरचे चित्रण केवळ विस्मरण, असहायता किंवा दुःख यापुरते मर्यादित न राहता वृद्ध व्यक्तीच्या मानवी अस्तित्वाला केंद्रस्थानी ठेवले पाहिजे. समाजात जागृती निर्माण करताना भीती पसरवण्याऐवजी माहिती, संवेदनशीलता आणि योग्य आरोग्यविषयक मार्गदर्शन देणे आवश्यक आहे. ‘विसरभोळा वृद्ध’ म्हणून विनोदाचा विषय बनवण्याऐवजी त्यामागील आरोग्यविषयक कारण समजून घेण्याची वृत्ती विकसित झाली पाहिजे. जनजागृती म्हणजे केवळ आजाराची माहिती देणे नव्हे; तर आजाराशी जगणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबीयांशी समाजाने कसे वागावे याची जाणीव निर्माण करणे होय.अल्झायमरचा प्रश्न आपल्याला वृद्धत्वाकडे पाहण्याच्या आपल्या सामाजिक दृष्टिकोनाचाही विचार करायला भाग पाडतो. वृद्ध व्यक्तीची स्मरणशक्ती कमी होत असली तरी तिच्या भावना नष्ट होत नाहीत. तिला प्रेम, आपुलकी, सन्मान आणि सुरक्षिततेची गरज असते. कदाचित ती काही नावे विसरेल, काही घटना विसरेल किंवा काही चेहरे ओळखण्यात अडचण येईल; परंतु तिच्याशी केलेले प्रेमळ वर्तन आणि आपुलकीची भावना तिच्या भावविश्वाला स्पर्श करू शकते. म्हणूनच स्मृती क्षीण होत असताना नात्यांची ऊब अधिक महत्त्वाची ठरते.आजच्या वेगवान जीवनात वृद्ध आई-वडिलांसाठी वेळ काढणे अनेकांना कठीण वाटते. मात्र त्यांच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांना आवश्यक असते ती नेहमी मोठ्या आर्थिक मदतीचीच असे नाही; अनेकदा त्यांना आपल्या माणसांचा सहवास, संवाद आणि आपलेपणाची खात्री हवी असते. दिवसातून काही मिनिटे मनापासून बोलणे, त्यांची विचारपूस करणे, त्यांच्या आठवणी ऐकणे आणि त्यांच्या भावनांना मान्यता देणे याचे मूल्य मोठे आहे. वृद्ध व्यक्तीला ‘तुम्ही आमच्यासाठी महत्त्वाचे आहात’ ही जाणीव करून देणे ही कोणत्याही औषधापेक्षा वेगळी पण अत्यंत आवश्यक मानवी चिकित्सा आहे.जागतिक अल्झायमर दिनाचा खरा अर्थ केवळ अल्झायमरविषयी माहिती वाढवण्यात नाही, तर वृद्ध व्यक्तींच्या जीवनाकडे अधिक संवेदनशील नजरेने पाहण्यात आहे. वृद्धत्व हे ओझे नाही, तर जीवनप्रवासाचा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा आहे. स्मरणशक्ती कमी होणे ही व्यक्तीची संपूर्ण ओळख नाही. अल्झायमर असलेली व्यक्ती म्हणजे केवळ ‘रुग्ण’ नव्हे; ती कोणाची आई आहे, कोणाचा वडील आहे, कोणाची आजी किंवा आजोबा आहे, कोणाची जीवनसाथी आहे आणि अनेक वर्षांच्या अनुभवांनी समृद्ध असलेली एक स्वतंत्र व्यक्ती आहे. तिच्या आजारापलीकडे तिचे व्यक्तिमत्त्व आणि मानवी प्रतिष्ठा पाहणे आवश्यक आहे.आज आपण वृद्ध व्यक्तींच्या आरोग्याची, मानसिक सुरक्षिततेची, आर्थिक संरक्षणाची आणि सामाजिक प्रतिष्ठेची जबाबदारी स्वीकारली तर अल्झायमरच्या प्रश्नाकडे अधिक व्यापक पद्धतीने पाहता येईल. कुटुंब, आरोग्यव्यवस्था, स्थानिक स्वराज्य संस्था, सामाजिक संस्था आणि समाज यांचा समन्वय वृद्धांसाठी आधारव्यवस्था निर्माण करू शकतो. अल्झायमरवर उपचार आणि संशोधन महत्त्वाचे आहेतच; परंतु त्यासोबत रुग्ण आणि काळजीवाहू यांच्या जीवनाची गुणवत्ता सुधारण्यावरही भर देणे गरजेचे आहे. कारण कोणत्याही आजाराच्या उपचाराचा अंतिम उद्देश केवळ आयुष्य वाढवणे नसून शक्य तितक्या सन्मानाने आणि अर्थपूर्ण पद्धतीने जीवन जगण्याची संधी देणे हा असतो.२१ सप्टेंबरचा जागतिक अल्झायमर दिन म्हणून आपण एक साधा पण महत्त्वाचा संकल्प करू शकतो की विस्मरणाकडे उपहासाने नव्हे, तर समजुतीने पाहूया; वृद्धत्वाकडे दयेने नव्हे, तर सन्मानाने पाहूया आणि वृद्ध व्यक्तींच्या आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्याला एकटेपणाची शिक्षा न बनवता आपुलकीची साथ देऊया. स्मरणशक्ती हरवू शकते, काही ओळखी धूसर होऊ शकतात, काही आठवणी काळाच्या पडद्याआड जाऊ शकतात; पण माणसाचा सन्मान हरवता कामा नये. अल्झायमरच्या सावलीतही वृद्ध व्यक्तीचे माणूसपण उजळत राहावे, हीच या दिवसाची खरी सामाजिक जाणीव ठरावी.
