लेखक:- श्री वाळू रघुनाथ आहेर, नाशिक
कन्सल्टींग इंजिनिअर ,९९५८७८२९८२
wraher@gmail.com
थोर परंपरेच्या अभिमानापासून ज्ञान, कौशल्य आणि आर्थिक स्वावलंबनाकडे होऊ घातलेली मराठा समाजाची वाटचाल बघणे आज गरजेचे आहे.
महाराष्ट्राच्या इतिहासात मराठा समाजाचे स्थान केवळ एका सामाजिक घटकाचे नाही, तर महाराष्ट्राच्या राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाच्या प्रवासातील एका महत्त्वपूर्ण शक्तीचे आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यनिर्मितीपासून आधुनिक महाराष्ट्राच्या उभारणीपर्यंत या समाजाने नेतृत्व, शौर्य, शेती, सहकार आणि राजकारण या क्षेत्रांत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. मात्र समाजाचे कालचे सामर्थ्य आणि आजची आव्हाने यांच्यात मोठा बदल झाला आहे. त्यामुळे ‘मराठा समाज : काल, आज आणि उद्या’ हा विषय भावनिक अभिमानापुरता मर्यादित न ठेवता आत्मपरीक्षण आणि भविष्यदृष्टीने पाहण्याची गरज आहे.
काल : शौर्यापासून सहकारापर्यंत. Jo
मराठा समाजाचा इतिहास महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासाशी अतूटपणे जोडलेला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची उभारणी करताना सामान्य माणसाला केंद्रस्थानी ठेवले. स्वराज्याचे संरक्षण आणि विस्तार यामध्ये ग्रामीण समाजातील अनेक घटकांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्रातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पुनर्रचना झाली. शेती, सहकार, साखर कारखाने, दूध संघ, जिल्हा बँका, शिक्षणसंस्था आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था यामध्ये मराठा समाजातील नेतृत्व पुढे आले. विशेषतः सहकार चळवळीने ग्रामीण भागात आर्थिक आणि राजकीय नेतृत्वाची नवी पिढी निर्माण केली.
परंतु कालची सामाजिक-आर्थिक रचना आज तशी राहिलेली नाही. जमिनीचे तुकडीकरण, शेतीवरील वाढता खर्च, बाजारभावातील अनिश्चितता आणि ग्रामीण रोजगाराच्या मर्यादित संधी यामुळे पारंपरिक आर्थिक आधार कमकुवत झाला आहे.
आज : मोठा समाज, पण एकसारखी आर्थिक स्थिती नाही
मराठा समाजाकडे एकसंध आर्थिक समूह म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. काही कुटुंबे उद्योग, व्यवसाय, शिक्षण आणि राजकारणात सक्षम आहेत; तर दुसरीकडे अल्पभूधारक, कोरडवाहू शेती करणाऱ्या आणि मर्यादित उत्पन्नावर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांची संख्याही मोठी आहे.
म्हणूनच ‘मराठा समाज सधन आहे’ किंवा ‘संपूर्ण समाज मागास आहे’, अशी कोणतीही एकांगी मांडणी वास्तवाचे पूर्ण चित्र देत नाही. समाजातील अंतर्गत आर्थिक आणि शैक्षणिक विषमता समजून घेणे आवश्यक आहे.
शिक्षण : संख्येपेक्षा गुणवत्तेचे आव्हान
मराठा समाजातील शिक्षणाची व्याप्ती गेल्या काही दशकांत निश्चितच वाढली आहे. मात्र उच्च शिक्षणातील प्रवेश वाढणे आणि गुणवत्तापूर्ण, रोजगाराभिमुख शिक्षण मिळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
महाराष्ट्राचा उच्च शिक्षणातील सकल प्रवेश दर (GER) 2022-23 मध्ये 37.8 टक्क्यांपर्यंत पोहोचला आहे. देशभरात उच्च शिक्षणातील एकूण विद्यार्थीसंख्याही मोठ्या प्रमाणावर वाढली आहे.
या पार्श्वभूमीवर मराठा समाजासमोरचा प्रश्न केवळ ‘किती मुले पदवीधर झाली?’ हा नसून ‘किती मुले रोजगारक्षम झाली?’ हा आहे.
ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी इंग्रजी भाषा, डिजिटल कौशल्ये, स्पर्धा परीक्षा, व्यावसायिक शिक्षण, करिअर मार्गदर्शन आणि उद्योगाशी जोडलेले प्रशिक्षण यांची कमतरता अनेकदा जाणवते. त्यामुळे भविष्यात समाजाने शिक्षणाच्या प्रमाणाबरोबर गुणवत्तेला सर्वोच्च प्राधान्य द्यायला हवे.
रोजगार : पदवीपासून कौशल्याकडे.
सरकारी नोकरी ही सुरक्षित आणि प्रतिष्ठेची वाटण्याची पारंपरिक मानसिकता आजच्या परिस्थितीत पुरेशी नाही. सरकारी क्षेत्रातील रोजगाराच्या संधी मर्यादित आहेत आणि खासगी क्षेत्रात कौशल्य, तंत्रज्ञान आणि उत्पादकता यांना अधिक महत्त्व आहे.
म्हणूनच तरुणांनी केवळ नोकरीच्या शोधात न राहता कौशल्याधारित रोजगार, उद्योजकता आणि रोजगारनिर्मिती याकडे वळणे आवश्यक आहे.माहिती-तंत्रज्ञान, आरोग्यसेवा, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, वित्तीय सेवा, लॉजिस्टिक्स, अन्नप्रक्रिया, कृषी-तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सेवा या क्षेत्रांमध्ये ग्रामीण तरुणांसाठीही मोठ्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
अर्थव्यवस्था : शेतीसोबत उद्योगाची जोड.
महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था आज कृषी, उद्योग आणि सेवा अशा विविध क्षेत्रांवर आधारलेली आहे. 2025-26 मध्ये राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा वास्तविक वाढदर 7.9 टक्के राहण्याचा अंदाज आहे; त्याच वर्षी कृषी व संलग्न क्षेत्रांची वाढ 3.4 टक्के, उद्योगाची 5.7 टक्के आणि सेवा क्षेत्राची 9.0 टक्के अपेक्षित आहे.ही आकडेवारी भविष्यासाठी महत्त्वाचा संदेश देते—शेती महत्त्वाची आहे; पण शेतीपुरतेच मर्यादित राहणे धोकादायक आहे.वाढती लोकसंख्या आणि शेतजमिनीचे शहरीकरण यामुळे फक्त शेतीवर अवलंबून राहण्याची सवय मोडण्याची गरज आहे.
ऊस, दूध, फळे, भाजीपाला, धान्य आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योग उभारणे, शेतमालाचे मूल्यवर्धन करणे, शीतसाखळी विकसित करणे आणि शेतकरी उत्पादक कंपन्या बळकट करणे आवश्यक आहे.
मराठा समाजाची सहकाराची ऐतिहासिक परंपरा येथे पुन्हा उपयोगी पडू शकते. मात्र नव्या सहकाराला पारदर्शकता, व्यावसायिक व्यवस्थापन, तंत्रज्ञान आणि उत्तरदायित्वाची जोड द्यावी लागेल.
आरक्षण : संघर्षापेक्षा घटनात्मक मार्ग.
आरक्षण हे संधी निर्माण करण्याचे एक साधन असू शकते; पण ते शिक्षणाची गुणवत्ता, कौशल्यविकास, उद्योगनिर्मिती आणि रोजगारनिर्मिती यांची जागा घेऊ शकत नाही.
मराठा आरक्षणाचा प्रश्न गेल्या काही वर्षांत महाराष्ट्रातील सर्वाधिक चर्चेच्या सामाजिक प्रश्नांपैकी एक बनला आहे. 2018 मध्ये मराठा समाजाला सामाजिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्ग म्हणून मान्यता देण्याच्या प्रक्रियेला सुरुवात झाली होती.2024 मध्ये महाराष्ट्राने सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासवर्गीयांसाठी स्वतंत्र कायदा केला आणि त्याअंतर्गत 10 टक्के आरक्षणाची तरतूद करण्यात आली; या तरतुदीच्या कायदेशीर स्थितीवर न्यायालयीन प्रक्रिया महत्त्वाची आहे.
या विषयाकडे पाहताना दोन गोष्टी आवश्यक आहेत. एक म्हणजे समाजाच्या वास्तविक मागण्या आणि अडचणी प्रामाणिकपणे मांडणे. दुसरे म्हणजे इतर समाजघटकांविरोधात संघर्ष निर्माण न करता संविधानिक आणि कायदेशीर चौकटीत समाधान शोधणे.
सामाजिक परिवर्तनाची गरज.
समाजाच्या प्रगतीचा खरा मापदंड केवळ राजकीय प्रतिनिधित्व नसतो. मुलींचे शिक्षण, महिलांचा आर्थिक सहभाग, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, आरोग्य, व्यसनमुक्ती, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक समता हेही तितकेच महत्त्वाचे आहेत.
लग्नसमारंभ, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि बडेजावासाठी अनावश्यक चालीरितीवरचा मोठ्या प्रमाणात पैसा खर्च करण्याऐवजी तो पैसा शिक्षण, कौशल्य, व्यवसाय आणि घरातील पुढच्या पिढीच्या भविष्यासाठी वापरला तर समाजाची आर्थिक ताकद वाढेल.
विशेषतः मुलींचे उच्च शिक्षण आणि आर्थिक स्वावलंबन यावर ठोस पावले उचलणे हा समाजाच्या भविष्यातील परिवर्तनाचा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
राजकारण : सत्तेपासून समाजनिर्मितीकडे.
महाराष्ट्राच्या राजकारणात मराठा समाजाचे प्रतिनिधित्व ऐतिहासिकदृष्ट्या मोठे राहिले आहे. स्थानिक स्वराज्य संस्था, सहकार आणि राज्याच्या राजकारणात समाजाने प्रभावी नेतृत्व दिले.परंतु 21व्या शतकात राजकीय नेतृत्वाचे मूल्यमापन केवळ किती नेते निवडून आले यावर होऊ नये. त्या नेतृत्वाने शिक्षणासाठी किती संधी निर्माण केल्या, रोजगारासाठी किती गुंतवणूक आणली, ग्रामीण अर्थव्यवस्था किती सक्षम केली आणि समाजातील दुर्बल घटकांना किती पुढे आणले, यावर नेत्यांचे मूल्यमापन झाले पाहिजे.
मराठा समाजाचे राजकीय नेतृत्व व्यापक महाराष्ट्रहिताशी जोडले गेले, तर त्याचा प्रभाव अधिक विधायक ठरू शकतो.
उद्या : दहा दिशादर्शक पावले
भविष्यातील मराठा समाजाची उभारणी करण्यासाठी पुढील दहा क्षेत्रांवर विशेष भर देणे आवश्यक आहे असे नमूद करावेसे वाटते:
१. गुणवत्तापूर्ण शिक्षण — प्रत्येक ग्रामीण विद्यार्थ्याला चांगले शालेय व उच्च शिक्षण मिळवून देणे.
२. करिअर मार्गदर्शन — दहावी-बारावीनंतर विविध करिअरच्या संधींची माहिती देणारी प्रभावी व्यवस्था निर्माण करणे.
३. कौशल्यविकास — पारंपरिक पदवीबरोबर तंत्रज्ञान, डिजिटल कौशल्ये आणि उद्योगाभिमुख प्रशिक्षण देणे.
४. शेतीचे आधुनिकीकरण — पाणी, तंत्रज्ञान, यांत्रिकीकरण, बाजारपेठ ,श्रमाची प्रतिष्ठा आणि मूल्यवर्धन यांचा समन्वय करणे.
५. कृषीप्रक्रिया उद्योग — गावपातळीवर अन्नप्रक्रिया व कृषीआधारित उद्योगांना प्रोत्साहन देणे.
६. उद्योजकता — तरुणांना ‘नोकरी मागणारे’ नव्हे तर ‘नोकरी देणारे’ बनविण्यासाठी मार्गदर्शन व भांडवलाची उपलब्धता वाढवणे.
७. महिलांचे सक्षमीकरण — मुलींच्या उच्च शिक्षणाबरोबर महिलांचा व्यवसाय आणि रोजगारातील सहभाग वाढवणे.
८. सामाजिक खर्चाचे पुनर्मूल्यांकन — अनावश्यक दिखाऊ खर्च कमी करून शिक्षण आणि आर्थिक गुंतवणुकीला प्राधान्य देणे.
९. पारदर्शक सहकार — सहकारी संस्थांना राजकीय नियंत्रणापेक्षा व्यावसायिक व्यवस्थापन आणि उत्तरदायित्वाची जोड देणे.
१०. विधायक राजकीय नेतृत्व — समाजाच्या प्रश्नांसोबत महाराष्ट्राच्या सर्व समाजघटकांच्या विकासाचा विचार करणारे नेतृत्व निर्माण करणे गरजेचे आहे.
निष्कर्ष
मराठा समाजाचा काल हा शौर्य, स्वराज्य, शेती, सहकार आणि नेतृत्वाचा होता. आजचा काळ आत्मपरीक्षणाचा आहे; तर उद्याचा काळ ज्ञान, कौशल्य, उद्योग, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक प्रगल्भतेचा असला पाहिजे.
इतिहासाचा अभिमान आवश्यक आहे; पण इतिहासाच्या अभिमानावर भविष्य उभे राहत नाही. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कार्याचा खरा वारसा म्हणजे बदलत्या परिस्थितीचा स्वीकार करून नवे निर्माण करण्याची वृत्ती जोपासली पाहिजेम्हणूनच मराठा समाजाने आता एक नवा संकल्प करायला हवा—
‘जमिनीपासून ज्ञानाकडे,
परंपरेपासून परिवर्तनाकडे,
नोकरीच्या अपेक्षेपासून रोजगारनिर्मितीकडे,
आणि सत्तेच्या राजकारणापासून समाजनिर्मितीच्या नेतृत्वाकडे.’
मराठा समाजाचे उद्याचे सामर्थ्य केवळ त्याच्या संख्येत नाही. ते शिक्षणाच्या गुणवत्तेत, तरुणांच्या कौशल्यात, शेतीच्या उत्पादकतेत, उद्योगाच्या विस्तारात, महिलांच्या सहभागात आणि विधायक नेतृत्वात आहे.
हा परिवर्तनाचा मार्ग स्वीकारला, तर मराठा समाज केवळ आपल्या भवितव्याला नवी दिशा देणार नाही, तर महाराष्ट्राच्या पुढील विकासगाथेतही अधिक प्रभावी भूमिका बजावेल.
