प्रा. डॉ. सुधीर अग्रवाल,
वर्धा
भारतीय संस्कृतीत आणि विशेषतः महाराष्ट्रात दिवाळीचा चौथा दिवस म्हणजे कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा अतिशय उत्साहात साजरी केली जाते. या दिवसाला बलिप्रतिपदा किंवा दिवाळी पाडवा असे म्हटले जाते. हिंदू पंचांगानुसार गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया आणि दसरा हे तीन पूर्ण मुहूर्त मानले जातात, तर दिवाळी पाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी उर्वरित मुहूर्त हा अत्यंत शुभ मुहूर्त मानला जातो. अंधारावर प्रकाशाचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाचा विजय मिळवणाऱ्या या सणाचा मूळ गाभा शेती, गोठा आणि लोकपरंपरेत अत्यंत खोलवर रुजलेला आहे. आजच्या आधुनिक काळात हा सण प्रामुख्याने पती आणि पत्नीमधील प्रेम, सोन्या-नाण्यांची खरेदी आणि व्यापारी वर्गाच्या नव्या वर्षाची सुरुवात यापुरताच मर्यादित वाटत असला, तरी यामागे मानवी मूल्ये आणि निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारी एक महान संस्कृती दडलेली आहे.
बलिप्रतिपदेचे मूळ एक अत्यंत रंजक पौराणिक कथेत दडलेले आहे. असुरांचा राजा महाबळी हा पराक्रमी असला तरी तो अत्यंत दानशूर आणि प्रजाहितदक्ष होता. त्याच्या वाढत्या प्रभावामुळे देवतांमध्ये भीती निर्माण झाली, तेव्हा भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण करून राजा बळीकडे भिक्षा म्हणून केवळ ३ पावले भूमी मागितली. दानशूर बळीराजाने होकार देताच वामनाने विराट रूप धारण केले आणि २ पावलांतच संपूर्ण पृथ्वी आणि स्वर्ग व्यापून घेतला. आता ३ रे पाऊल कुठे ठेवू, असा प्रश्न वामनाने विचारल्यावर वचनबद्ध बळीराजाने अतिशय नम्रतेने स्वतःचे मस्तक पुढे केले. त्याच्या या निस्सीम त्यागावर प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी त्याला पाताळाचे राज्य दिले आणि वर्षातून एकदा कार्तिक प्रतिपदेला पृथ्वीवर येऊन आपल्या प्रजेला भेटण्याचे एक विशेष वरदानही दिले. याच श्रद्धेतून घराघरांत बळीराजाचे स्मरण करून इडा पीडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो असा लोकघोष केला जातो, ज्याचा अर्थ सर्व संकटे दूर होऊन समाजात सुख, समाधान आणि समृद्धीचे एक नवे पर्व सुरू व्हावे असा होतो.
या दिवसाला पती आणि पत्नीच्या सहजीवनाचा, प्रेमाचा आणि विश्वासाचा एक सुंदर उत्सव मानले जाते. पहाटे अभ्यंगस्नान झाल्यावर अंगणात ५ रंगांची सुरेख रांगोळी काढली जाते. देवघरात इष्टदेवतेची आणि बळीराजाची पूजा केल्यानंतर पत्नी पाटावर बसवून पतीचे औक्षण करते. कुंकू आणि अक्षतांचा टिळा लावून, तेवते निरांजन पतीच्या चेहऱ्यासमोर ३ वेळा फिरवून त्याच्या उत्तम आरोग्यासाठी व दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना केली जाते. या औक्षणानंतर पती आपल्या पत्नीला एक सुंदर भेटवस्तू देऊन तिच्याप्रती आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करतो. नवविवाहित जोडप्यांसाठी तर हा एक अत्यंत आनंदाचा सोहळा असतो. या व्यतिरिक्त, व्यापारी वर्गासाठी हा पाडवा आर्थिक वर्षाचा नवा आरंभ असतो. या दिवशी लक्ष्मीपूजन करून जमा आणि खर्चाच्या नव्या वह्यांचे पूजन करण्याची मोठी परंपरा आहे, ज्याला चोपडा पूजन असेही म्हणतात. या दिवशी कोणत्याही नव्या कार्याची सुरुवात करण्यासाठी पंचांग पाहण्याची गरज नसते.
या सणाचे खरे लोकवैभव आणि कृषी संस्कृती ग्रामीण महाराष्ट्रात पाहायला मिळते. या दिवशी अंगणात ताज्या शेणापासून बळीराजाची आणि पाच पांडवांची प्रतीकात्मक मूर्ती साकारली जाते, ज्यावर झेंडूची फुले आणि नवीन धान्याच्या लोंब्या वाहिल्या जातात. गोठ्यासमोर शेणाचा एक लहान गोवर्धन पर्वत उभारला जातो आणि त्याच्या पायथ्याशी गाई, बैल, गुराखी यांची मातीची छोटी रूपे मांडून एक प्रतीकात्मक गाव उभे केले जाते. महाराष्ट्राच्या विविध प्रांतांत बलिप्रतिपदा वेगवेगळ्या अंगांनी फुलते. विदर्भात हा दिवस गुराख्यांचा आणि जनावरांचा सर्वोच्च सण मानला जातो, जिथे गुराख्याला नवीन कपडे देऊन सन्मानित केले जाते आणि सजवलेल्या गायीला मंदिराभोवती पाच प्रदक्षिणा घातल्या जातात. कोकणात भाताच्या पेंढ्याला अग्नी देऊन त्या धुरावरून जनावरांना पळवून नेण्याची एक अनोखी रीत आहे, जेणेकरून जनावरांच्या अंगावरील कीटक नष्ट व्हावेत. पश्चिम महाराष्ट्र आणि माणदेशात लव्हाळ्याच्या गवतापासून पाच पदरांची टोपली बनवून गुरांना ओवाळले जाते आणि सर्जा राजाच्या पाठीवर रंगीबेरंगी झूल टाकून त्यांची मिरवणूक काढली जाते. तर खानदेशात नवीन धान्याचे एक कडू रानफळ जनावरांच्या पायाखाली तुडवून नष्ट केले जाते, जेणेकरून शेतात गोड धान्य पिकावे, अशी त्यामागे लोकश्रद्धा आहे.
वेळेनुसार आणि पंचांगानुसार या सणाच्या तारखा दरवर्षी बदलत असतात. येत्या काळात, म्हणजेच २०२६ सालात, ही कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा दोन दिवसांत विभागली गेली आहे. पंचांगानुसार ही तिथी ९ नोव्हेंबर २०२६ रोजी दुपारी १२ वाजून ३१ मिनिटांनी सुरू होणार असून ती १० नोव्हेंबर २०२६ रोजी दुपारी २ वाजेपर्यंत असणार आहे. भारतीय परंपरेत सूर्योदय तिथीला सर्वाधिक महत्त्व असल्याने अनेक भागांत १० नोव्हेंबर २०२६ रोजीच पाडवा आणि औक्षणाचे विधी पार पडतील. या मंगलदिनी पतीला ओवाळण्यासाठी १० नोव्हेंबर रोजी सकाळी ११ वाजून ५९ मिनिटे ते दुपारी १२ वाजून २२ मिनिटे हा काळ अत्यंत शुभ मानला गेला आहे. या मुहूर्तावर औक्षण करून सहजीवनातील गोडवा द्विगुणित करता येतो.
आजच्या धकाधकीच्या आणि शहरीकरणाच्या काळात बलिप्रतिपदेचे हे अस्सल ग्रामीण वैभव काहीसे हरवत चालले आहे. शेतीत ट्रॅक्टर आल्यामुळे दावणीची जनावरे कमी झाली आणि सिमेंटच्या घरांमुळे शेणाने अंगण सारवणे दुर्मिळ झाले. नात्यांमध्येही कामाच्या ताणामुळे यांत्रिकपणा येऊ लागला आहे. अशा वेळी या सणाची आणि संस्कृतीची गरज पूर्वीपेक्षाही अधिक गडद झाली आहे. शहरात राहूनही बाल्कनीत एक छोटेसे रोप लावून आपण मातीशी संपर्क ठेवू शकतो. शेतकऱ्यांकडून थेट धान्य किंवा फुले खरेदी करून त्यांना बळ देऊ शकतो. सणाच्या दिवशी आधुनिक उपकरणांपासून लांब राहून कुटुंबाला शंभर टक्के वेळ दिल्यास नात्यांचा पाया अधिक भक्कम होतो. बळीचे राज्य मागणे म्हणजे केवळ जुन्या कथांत रमणे नव्हे, तर शेतीचा समतोल राखणे, कष्टकऱ्यांच्या श्रमाला योग्य मोल देणे आणि निसर्गाप्रती कृतज्ञ राहणे होय. या पाडव्याला घरात नव्या वस्तूंची खरेदी करण्यासोबतच, आपल्या या विसरल्या गेलेल्या सांस्कृतिक मुळांचा एक जिवंत दिवा आपल्या अंतःकरणात पुन्हा प्रज्वलित ठेवणे हीच या सणाची आणि परंपरेची खरी फलश्रुती ठरेल.
९५६१५९४३०६
