(पुस्तक समीक्षण )
थेट अमेरिकेतून
”आजच्या या गतिमान, यांत्रिक आणि धडपडीच्या युगात प्रत्येक माणूस ज्या एका गोष्टीच्या मागे अहोरात्र धावतो आहे, ती गोष्ट म्हणजे ‘सुख’! पण हे सुख नक्की कशात आहे? भौतिक सोयी-सुविधांमध्ये की मनाच्या गाभाऱ्यात? याच चिरंतन प्रश्नाचा अत्यंत संवेदनशीलतेने वेध घेणारा सुंदर कथासंग्रह म्हणजे लेखक अनिल भगवान चव्हाण यांचे ‘शोध सुखाचा’ हे पुस्तक होय. लेखक स्वतः एक कवी आणि शिक्षक असल्यामुळे त्यांच्या लेखनात समाजाचे अतिशय सूक्ष्म निरीक्षण आणि वाचकांच्या मनाला सुसंस्कृत बनवणारा एक हळूवार दृष्टिकोन पावलोपावली जाणवतो. लेखकाने आपल्या मनोगतात नमूद केल्याप्रमाणे, हा विचार एका रात्रीत जन्माला आलेला नाही, तर २००८ पासून २०२६ पर्यंतच्या प्रदीर्घ प्रवासात समाजातील विस्कळीत होत चाललेली माणसे पाहून आणि दीड वर्षांची निरंतर मेहनत घेऊन त्यांनी हे शब्दरूप साकारले आहे.
पुस्तकाचे मुखपृष्ठ वाचकाला पहिल्याच नजरेत खिळवून ठेवणारे आणि विचार करायला लावणारे आहे. मावळत्या सूर्याच्या सोनेरी-तांबूस किरणांमध्ये, संथ पाण्याच्या पार्श्वभूमीवर घोड्यावर स्वार होऊन पुढे जाणाऱ्या एका व्यक्तीची सावली यावर दाखवली आहे. हे चित्र निरंतर चालणाऱ्या मानवी जीवनाचे आणि ध्येयाच्या प्रवासाचे प्रतीक वाटते. तर मलपृष्ठावर लेखकाने दिलेली एक प्रामाणिक आणि महत्त्वपूर्ण सूचना वाचकाला कथेशी अधिक जवळीक साधून देते, जिथे ते म्हणतात की, यातील काही कथा त्यांच्या स्वतःच्या जीवनशैलीशी तर काही सामाजिक वास्तवाशी जोडलेल्या आहेत.
पुस्तकाची वैचारिक सुरुवात ‘सुख म्हणजे काय..?’ या चिंतनात्मक प्रकरणाने होते. आजचा माणूस पैसा, पद आणि प्रतिष्ठा या त्रिसुत्रीलाच सुख मानण्याची चूक करत आहे. लेखक भगवान बुद्धांचे अजरामर उदाहरण देऊन हा भ्रम अत्यंत सुंदरतेने दूर करतात. जर राजवैभवात आणि संपत्तीत सुख असते, तर एका राजपुत्राने त्याचा त्याग का केला असता? हा प्रश्न मनाचा ठाव घेतो. सुख हे बाहेरील जगतात नसून ते आपल्या अंतर्मनातील ‘समाधान’ आणि ‘सकारात्मक विचारांमध्ये’ दडलेले असते, हा मोलाचा संदेश लेखक देतात. जोपर्यंत आपण चांगल्या विचारांचे केवळ वाचन न करता, त्यानुसार प्रत्यक्ष आचरण करत नाही, तोपर्यंत जीवनात खरा आनंद उरणार नाही, हे वास्तव लेखक उघड करतात.
पुस्तकातील कथा मानवी स्वभावाच्या, नात्यांच्या आणि निसर्गाच्या विविध छटांवर भाष्य करतात. ‘विश्वास नावाचं झाड’ ही कथा लेखकाने एका अत्यंत देखण्या रूपकातून मांडली आहे. ‘विश्वास’ नावाच्या वडाच्या भक्कम झाडावर ‘प्रेम’ आणि ‘मैत्री’ नावाचे दोन पक्षी गुण्यागोविंदाने संसार करत असतात. परंतु, समाजात ज्याप्रमाणे काही विकृत किंवा यांत्रिक ‘माकड प्रवृत्तीची’ माणसे असतात, तशीच माकडे या झाडावर येतात आणि त्यांच्या उन्मादामुळे नात्यांमध्ये विसंवाद निर्माण होतो. शेवटी एका लाकूडतोड्याच्या रागामुळे ते विश्वासाचे झाडच मुळासकट उन्मळून पडते. नात्यांमध्ये कितीही वाद झाले तरी चालतील, पण जर त्यांच्यातील ‘विश्वास’ नावाचा पायाच उखडला गेला, तर प्रेम आणि मैत्री कायमची नष्ट होते. नाती जपण्यासाठी विश्वासाची जपणूक करणे किती अनिवार्य आहे, हे ही कथा मनावर ठसविते.
‘पैसा आणि सुख’ ही कथा आजच्या काळातील एका गंभीर कौटुंबिक समस्येवर बोट ठेवते. दारूचा व्यवसाय करून गंठगंज संपत्ती कमवणारा एक व्यापारी स्वतः मात्र कोणत्याही व्यसनापासून दूर असतो आणि आपल्या कुटुंबासह सुखात जगत असतो. पण तथाकथित मित्रांच्या बळजबरीमुळे आणि चुकीच्या संगतीमुळे त्याला स्वतःला दारूचे व्यसन जडते. एका चुकीच्या निर्णयामुळे त्याचे हसते-खेळते घर, पत्नी आणि मुलांचे सुख कसे क्षणात कोळपून जाते, याचे अतिशय हृदयद्रावक चित्रण लेखकाने केले आहे. पैसा घरामध्ये भौतिक सुखे आणू शकतो, पण घरातील माणसांचे समाधान, सुख आणि प्रेम विकत घेऊ शकत नाही. व्यसन हे केवळ एका व्यक्तीला नाही, तर संपूर्ण कुटुंबाला नरकयातना देते, हा धडा ही कथा देते.
‘कर्म नावाच्या झाडाची फळं…’ ही निसर्गाप्रती आपली काय जबाबदारी आहे, याचे भान देणारी एक अत्यंत भावूक कथा आहे. एका आंब्याच्या अवाढव्य झाडावर अनेक पक्षांनी आपली घरटी बांधलेली असतात. जेव्हा झाडाला आंबे लागतात, तेव्हा त्या शेताचा मालक आंबे पाडण्यासाठी झाडावर जोरात दगड मारतो. आंबा तर पडत नाही, पण त्या दगडाच्या फटक्याने एका निष्पाप पक्षाचे घरटे खाली पडून अंडी फुटतात आणि तो पक्षी जागीच प्राण गमावतो. आपल्या एका कृतीमुळे निष्पाप जीवाचा बळी गेला, या भावनेने तो शेतकरी व्याकुळ होतो, त्याला पश्चात्ताप होतो. या पश्चात्तापातून तो स्वतःला बदलतो आणि झाडावर बोर्ड लावतो—”या आणि मनसोक्त आंबे खा.. पण झाडावर दगड मारू नका..!” आपले ‘कर्म’ हेच आपल्या सुखाचे आणि दुःखाचे कारण असते. आपण स्वतःच्या स्वार्थासाठी निसर्गाची किंवा मुक्या जीवांची हानी करता कामा नये. निसर्गाशी कृतज्ञ राहण्यातच माणसाचे खरे सुख सामावलेले आहे.
लेखकाची भाषा अतिशय साधी, सोपी आणि ओघवती आहे, जी वाचकाला कल्पनेच्या विश्वात सहज घेऊन जाते. मुक्या प्राण्यांचा, झाडांचा आणि पक्षांचा मानवी भावनांशी संबंध जोडून जगण्याचे तत्त्वज्ञान शिकवण्याची लेखकाची शैली विलक्षण आणि बोधप्रद आहे. प्रत्येक कथेच्या शेवटी वाचकाला अंतर्मुख करणारा आणि योग्य मूल्ये शिकवणारा एक ठोस बोध मिळतो, जो आजच्या पिढीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
अनिल भगवान चव्हाण यांचा ‘शोध सुखाचा’ हा कथासंग्रह केवळ ८८ पानांचा छोटाखानी संग्रह असला, तरी त्याचा प्रभाव वाचकाच्या मनावर दीर्घकाळ टिकून राहणारा आहे. हे पुस्तक वाचकाला स्वतःच्या चुका सुधारण्याची, नाती जपण्याची आणि निसर्गावर प्रेम करण्याची नवी दृष्टी देते. जीवनात शांतता, समाधान आणि खऱ्या सुखाचा मार्ग शोधू इच्छिणाऱ्या प्रत्येक वाचकाने हे पुस्तक एकदा तरी आवर्जून वाचायलाच हवे.
पुस्तकाचे नाव: शोध सुखाचा (कथासंग्रह)
- लेखक: अनिल भगवान चव्हाण
- प्रकाशक: साहित्यसेवा प्रकाशन, औरंगाबाद
- प्रथम आवृत्ती: १४ एप्रिल २०२६
- पृष्ठसंख्या: ८८ | मूल्य: १६०/- रुपये
समीक्षक -पल्लवी शिंदे माने
मॅडिसन, विस्कॉन्सिन, अमेरिका (Madison, Wisconsin, America)
