पुस्तक परीक्षण : ‘स्नेहबंध’ — माणुसकीच्या नात्यांचा आणि ग्रामीण जीवनाचा दस्तऐवज
पुस्तक : ‘स्नेहबंध’
लेखक : प्रा. श्री. गोपाळ शेवाळे
पुस्तक परीक्षण : प्रा. सुरेश नारायणे
साहित्यकृतीचे खरे यश तिच्या वाचनानंतर वाचकाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विचारांच्या आंदोलनात असते. एखादे पुस्तक वाचून केवळ मनोरंजन झाले, एवढ्यावर साहित्याचे प्रयोजन संपत नाही. उत्तम साहित्य वाचकाला अंतर्मुख करते, त्याला अस्वस्थ करते, आपल्या भोवतालच्या जीवनाकडे नव्या दृष्टीने पाहायला शिकवते. या अर्थाने प्रा. श्री. गोपाळ शेवाळे लिखित ‘स्नेहबंध’ हा लेखसंग्रह वाचकाच्या मनाला भिडणारा आणि ग्रामीण जीवनातील माणुसकीच्या नात्यांचा शोध घेणारा साहित्यिक दस्तऐवज ठरतो.
‘स्नेहबंध’ या शीर्षकातच पुस्तकाचा आशय दडलेला आहे. माणूस आणि माणूस यांच्यामधील जिव्हाळा, आपुलकी, ऋणानुबंध, सामाजिक बांधिलकी आणि माणुसकीच्या भावनेतून निर्माण होणारे संबंध या लेखसंग्रहाच्या केंद्रस्थानी आहेत. लेखकाने आपल्या अनुभवविश्वातील व्यक्ती, प्रसंग, नाती आणि आठवणी यांना शब्दरूप देताना कृत्रिमपणाचा आधार घेतलेला नाही. त्यामुळे लेख वाचताना ते वाचकाला परिचित आणि आपल्या आसपास घडणारे वाटतात.
लेखक प्रा. गोपाळ शेवाळे हे अध्यापन क्षेत्राशी निगडित असल्यामुळे त्यांच्या लेखनात निरीक्षणशीलता आणि चिकित्सक दृष्टी दिसून येते. त्याचबरोबर ग्रामीण जीवनाशी त्यांची असलेली जवळीक त्यांच्या लेखनाला अस्सलपणा देते. कृषिसंस्कृती, कृषिकर्म, ग्रामजीवन, लोकपरंपरा, नातीगोती आणि सामाजिक व्यवहार यांचे चित्रण करताना त्यांनी स्थानिक बोलीतील शब्दांचा केलेला वापर हे या लेखनाचे विशेष वैशिष्ट्य आहे. आजच्या मोबाइल आणि डिजिटल युगात हळूहळू मागे पडत चाललेले अनेक ग्रामीण शब्द, म्हणी आणि भाषिक लकबी त्यांच्या लेखनातून पुन्हा जिवंत झालेल्या दिसतात.
‘स्नेहबंध’मधील लेखांचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे साधी, सरळ आणि ओघवती भाषा. लेखकाने अवघड शब्दांची किंवा कृत्रिम अलंकारिक भाषेची कास न धरता आपल्या अनुभवांना सहजपणे शब्दबद्ध केले आहे. त्यामुळे लेखन वाचताना लेखक आपल्याशी प्रत्यक्ष संवाद साधत आहे, असा अनुभव येतो. ग्रामीण जीवनातील प्रसंगांचे वर्णन करताना त्यांची भाषा अधिक जिवंत होते. बोलीभाषेतील शब्दांचा योग्य ठिकाणी केलेला वापर लेखांना अस्सल ग्रामीण बाज प्रदान करतो.
या लेखसंग्रहात व्यक्तिचित्रणालाही विशेष महत्त्व आहे. लेखकाच्या परिचयातील अनेक व्यक्ती त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्यांसह वाचकांसमोर उभ्या राहतात. माणसाचे चांगुलपण, त्याची परिस्थिती, त्याच्या जगण्यातील संघर्ष आणि त्यातून निर्माण होणारे भावबंध लेखकाने संवेदनशीलतेने टिपले आहेत. त्यामुळे ही व्यक्तिचित्रे केवळ व्यक्तींची माहिती देत नाहीत, तर त्या माध्यमातून एका काळातील सामाजिक जीवनाचेही दर्शन घडवतात.
ग्रामीण समाजव्यवस्थेतील परस्पर सहकार्य, श्रमाचे महत्त्व, साधेपणा, माणुसकी आणि सामाजिक सलोखा या मूल्यांचा लेखकाने विशेषत्वाने वेध घेतला आहे. पूर्वीच्या ग्रामीण जीवनातील माणसांमधील जिव्हाळा आणि आजच्या बदलत्या जीवनशैलीमुळे निर्माण होणारे अंतर याची जाणीव लेखांमधून प्रकर्षाने होते. त्यामुळे ‘स्नेहबंध’ हा केवळ आठवणींचा संग्रह न राहता बदलत्या काळाचे भान देणारा लेखसंग्रह ठरतो.
लेखकाच्या लेखनात आई-वडील, गुरुजन, मित्र, नातेवाईक आणि आपल्या जीवनावर प्रभाव टाकणाऱ्या व्यक्तींबद्दलची कृतज्ञता प्रकर्षाने जाणवते. भूतकाळातील आठवणींना वर्तमानाशी जोडताना लेखक भावुक होतो; मात्र भावुकता अतिरेकाची होत नाही. अनुभवातील प्रामाणिकपणा वाचकाला सहजपणे त्या भावविश्वात घेऊन जातो.
या लेखनाचा आणखी एक गुण म्हणजे त्यातील निरीक्षणशक्ती. साध्या-साध्या वाटणाऱ्या ग्रामीण प्रसंगांमध्येही लेखकाला जीवनाचे मोठे अर्थ दिसतात. शेत, शेतीकाम, गावातील माणसे, त्यांच्या सवयी, परंपरा, सामाजिक संबंध आणि बदलत्या काळाचे परिणाम यांचा सूक्ष्म वेध घेताना लेखकाने आपल्या अनुभवांना साहित्यिक रूप दिले आहे.
‘स्नेहबंध’ वाचताना साहित्याचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत आठवतो—चांगले साहित्य केवळ मनोरंजन करत नाही, तर ते वाचकाला विचार करायला भाग पाडते. या लेखसंग्रहाचेही हेच सामर्थ्य आहे. लेख वाचून संपतो; पण त्यातील माणसे, प्रसंग आणि आठवणी वाचकाच्या मनात बराच काळ रेंगाळत राहतात.
आजच्या वेगवान आणि तंत्रज्ञानप्रधान जीवनात माणसामाणसांतील संवाद कमी होत असताना ‘स्नेहबंध’सारखा लेखसंग्रह आपल्याला नात्यांची आणि माणुसकीची जपणूक करण्याची आठवण करून देतो. ग्रामीण संस्कृतीतील अनेक मौल्यवान मूल्ये पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्यही या पुस्तकातून घडते. त्यामुळे हा लेखसंग्रह केवळ साहित्यिक दृष्टीने नव्हे, तर सांस्कृतिक दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचा आहे.
एकंदरीत, ‘स्नेहबंध’ हा अनुभव, आठवणी, माणुसकी, ग्रामीण संस्कृती आणि नात्यांचा सुंदर शब्दबंध आहे. प्रा. गोपाळ शेवाळे यांनी आपल्या जगण्यातील साध्या-सोप्या अनुभवांना साहित्याचे रूप देऊन वाचकांच्या मनाशी स्नेहबंध निर्माण केला आहे. ग्रामीण जीवनाचे अस्सल चित्रण, बोलीभाषेचा सहज वापर, संवेदनशील व्यक्तिचित्रण आणि माणुसकीचा ओलावा ही या पुस्तकाची बलस्थाने आहेत.
‘स्नेहबंध’ हे पुस्तक वाचकाला केवळ गावाकडे घेऊन जात नाही, तर आपल्या माणसांकडे, आपल्या आठवणींकडे आणि आपल्या मुळांकडे घेऊन जाते. म्हणूनच हा लेखसंग्रह मराठी वाचकांनी आवर्जून वाचावा, असा आहे. लेखकाच्या पुढील साहित्यिक वाटचालीस मनःपूर्वक शुभेच्छा!
— प्रा. सुरेश नारायणे
