मराठी मातीतला अग्निपुरुष नाना पाटेकरभावपूर्ण शब्द सुमनांजली

कै.नटसम्राट नाना पाटेकर

लेखन..अशोक लक्ष्मण कुमावत . प्रसिद्ध प्रेरणादायी व्याख्याते, लेखक, कवी, सूत्रसंचालक.

नाशिक. आजची सकाळ अगदी विशन्न्यवस्थेत जन्माला आली. महाराष्ट्राच्या मातीवर ,मनावर राज्य करणारा महानायक नाना पाटेकर यांचे निधन. बातमीवर विश्वास तर अजिबातच बसला नाही. मन ही गोष्ट मान्य करायला तयारच नव्हती. सिनेसृष्टीतला अनभिषिक्त नटसम्राट आज अचानक निघून जातो, काय म्हणावं या नियतीला. नाना पाटेकर : राखेतून उठलेला अग्निपुरुष*. 1987 साल असेल तेव्हा मी डीएडच्या पहिल्या वर्षाला होतो .डी.एड.चा तास बुडवून प्रतिघात या सिनेमाचे शूटिंग गंगेवर चालू होतं त्या ठिकाणी नाना पाटेकर ,सुजाता मेहता ,अशोक सराफ यांना प्रत्यक्ष बघण्याचा योग आला. तसं नाना बरोबर त्यावेळी फोटो काढण्याला संधी नव्हतीच म्हणजे मोबाईलच नव्हता परंतु मी लासलगावला ज्या ठिकाणी रहायचो त्या ठिकाणी पाठीमागे डॉक्टर अरुण गद्रे त्यांचे चांगले मित्र होते नाना नेहमी अधून मधून त्या ठिकाणी येत राहायचे. परंतु ते गेल्यानंतर सकाळी कळायचं की काल नाना पाटेकर येऊन गेले अगदी अगदी हाकेच्या अंतरावर नाना पाटेकर असायचे पण कधी भेट झाली नाही .अनेक सिनेमातून, नाटकातून विविध सोशल मीडियाच्या माध्यमातूनच नाना मनावर राज्य करून गेले.
पाडगावकरांनी जीवनाचं अंतिम सत्य अगदी खुबीने सांगून टाकलंय।
ते म्हणतात,पेला अर्धा भरला आहे,असंही म्हणता येत
आणि पेला अर्धा सरला आहे असंही म्हणता येत।
भरला आहे म्हणायचं की सरला आहे म्हणायचं ,तुम्हीच ठरवा।
सांगा कस जगायचं,कण्हत कण्हत ,की गाणं म्हणत.
मातीची काया आहे,अंती मातीलाच मिळणार हे माहीत असूनही मानवी नखरे किती अगाध असतात ना?
कबीरजी खूप छान उदाहरण देतात.
कबीर जीवन कुछ नहीं,
खिन खारा खिन मीठ
कलहि अलहजा मारिया,
आज मसाना ठीठ।
जीवन क्षणभंगूर आहे. क्षणापूर्वी ते होते अन क्षणानंतर ते असेल अशी_ कोणीही खात्री देवू शकत नाही. जीवनाची नश्वरता पटवून देताना महात्मा कबीर म्हणतात, जीवन म्हणजे काहीही नाही. या क्षणाला ते खारट अनुभव देत असेल तर दुसर्‍या क्षणी ते कडवटपणाला गोडीमध्ये बदलू शकते. जीवनाचा मधूर अनुभव देवु शकतं. जो मराठी मनावर राज्य करणारा नटसम्राट, वीरयोद्भा काल मराठी चित्रपट,नाटक या युद्धामध्ये आपलं नैपुण्य पणाला लावून बाजी प्राणपणाने लढून यश आपल्या बाजूने ओढून आणण्यामध्ये यशस्वी झाला म्हणून त्याचे सर्वत्र कौतुक सोहळे साजरे झाले. सर्वांनी जयमाला गळ्यात घालून त्याचा जय जयकार केला गेला. ज्याने काल मैदान मारले तो स्वतःच आज चितेवर स्मशानी निपचित अचेतन पडला आहे.
मृत्यूने भल्याभल्यांना सोडलेले नाही. तिथे सामान्य जीवांचं काय खरं आहे. घारीने भक्ष्यावर झडप घालावी तशी काळाने नाना पाटेकर यांच्यावर झडप घातली त्यांच्या सत्कर्माच्या किर्तीने मृत्यू पश्चातही त्यांचा जीवनाचा परिमल सतत या मातीत दरवळत राहील.
मराठी मातीने अनेक रत्ने दिली, पण काही माणसे रत्न नसतात, ती स्वतः खाण असतात. नाना पाटेकर हे असंच एक नाव. ज्याच्या आवाजात वादळ आहे, डोळ्यात अंगार आहे आणि हृदयात मात्र पाण्याहून निर्मळ झरा आहे.
१ जानेवारी १९५१. रायगड जिल्ह्यातील ऐतिहासिक मुरुड-जंजिरा. एका मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबात एका मुलाचा जन्म झाला. त्याचे नाव ठेवले विश्वनाथ ,वडील दिनकर / गजानन पाटेकर हे कापड व्यवसायात आणि चित्रकलेत रमलेले, आई निर्मला घर सांभाळणाऱ्या. हाच विश्वनाथ पुढे सगळ्या जगाचा ‘नाना’ झाला. नाना हे लाडाचे नाव मराठी घराघरात असते, पण या नानाने या लाडक्या नावाला राष्ट्रव्यापी दरारा मिळवून दिला.
तसे त्यांचे बालपण फारसे गुलाबी नव्हते. घरात सात भावंडे, त्यातले पाच काळाने हिरावून घेतले. ही पोकळी, हा अभावच त्याला जाळत राहिला. सावळ्या वर्णामुळे न्यूनगंड आला होता, पण त्याच न्यूनगंडाने त्याला नाटकाच्या व्यासपीठावर ढकलले. तिथे तो स्वतःला शोधू लागला.
त्याचे शालेय शिक्षण दादर पश्चिम येथील समर्थ विद्यालयात झाले. पुढे त्याने मुंबईच्या जगप्रसिद्ध सर जे.जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड आर्ट मध्ये प्रवेश घेतला आणि कमर्शियल आर्टची पदवी घेतली. चित्रकार होणे हे त्याचे पहिले स्वप्न. त्याची कुंचल्यातली रेषा इतकी जिवंत की, पुढे मुंबई पोलिसांना गुन्हेगारांची रेखाचित्रे काढण्यासाठी त्याची मदत घ्यावी लागली. पण नियतीने त्याच्या हातात कुंचला नाही, तर संवाद दिला.
कॉलेजमध्ये असताना आंतरमहाविद्यालयीन नाटकांतून त्याने आपली आग दाखवायला सुरुवात केली. नोकरी केली, जाहिरात कंपनीत व्हिज्युअलायझर म्हणून काम केले, पण आतला कलावंत स्वस्थ बसू देईना.
नानाचा संघर्ष हा पडद्यावरच्या क्रांतिवीरपेक्षाही मोठा आहे. घरची परिस्थिती ओढाताणीची असताना शाळा सुटल्यावर तो काम करायचा. महिन्याला ३५ रुपये आणि एक वेळचे जेवण यासाठी त्याने घाम गाळला. सिनेमाचे पोस्टर्स बनवणाऱ्या कंपनीत काम केले. हीच पोस्टर्स तो कधीतरी मोठ्या पडद्यावर झळकेल याची कुणालाच कल्पना नव्हती.
हा संघर्षच त्याच्या अभिनयात उतरला. म्हणून त्याचा राग खोटा वाटत नाही, त्याचे रडणे नाटकी वाटत नाही.
त्याची सुरुवात रंगभूमीपासून. विजय तेंडुलकरांच्या ‘पुरुष’ सारख्या गाजलेल्या नाटकात त्याने बलात्कारी राजकारण्याची भूमिका इतकी जिवंत केली की, अख्खं मुंबई हादरलं. तिथूनच बॉलिवूडचे दरवाजे उघडले.
पहिला चित्रपट- १९७८ चा गमन’.मराठीत छोटीशी भूमिका असलेला सिंहासन’ (१९७९) पण खरी ओळख मिळाली १९८८ च्या मिरा नायरच्या सलाम बॉम्बे’ आणि १९८९ च्या विधू विनोद चोप्राच्या परिंदा’ने. परिंदातल्या खलनायकासाठी त्याला पहिला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता.
गाजलेल्या भूमिका – प्रत्येक भूमिका एक विद्यापीठ
नानाच्या प्रत्येक भूमिकेत एकच नाना नसतो.
१. क्रांतिवीर (१९९४): “आग है, ये आग है…” हा संवाद नाही, हा त्या काळच्या तरुणांचा जाहीरनामा होता. यासाठी त्याला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.
२. प्रहार (१९९१): स्वतः दिग्दर्शित केलेला सिनेमा. भारतीय सैन्यातील अधिकाऱ्याच्या भूमिकेसाठी त्याने खडतर लष्करी प्रशिक्षण घेतले आणि त्याला मानद कॅप्टन पदही मिळाले.
३. अग्निसाक्षी, खामोशी, अपहरण, अब तक छप्पन: एकाच माणसाने पत्नीला छळणारा विकृत नवरा, मुक्या मुलीचा मुका बाप, आणि एन्काऊंटर स्पेशालिस्ट पोलिस – सगळं इतक्या सहजतेने केलं की प्रेक्षक थक्क झाले.
४. नटसम्राट (२०१६): मराठी मनाच्या काळजाला हात घालणारा चित्रपट. “कोण म्हणतं टॅलेंट संपतं?” हा सवाल त्याने या चित्रपटाने कायमचा मिटवला. मराठी माणसाच्या व्यथा, अहंकार आणि अखेरची शरणागती त्याने अशी काही उभी केली की, महाराष्ट्र रडला.
५. वेलकम (२००७): उदय शेट्टीच्या रूपात त्याने दाखवून दिले की, इंटेन्सिटी असलेला माणूस विनोदाचा बादशहाही होऊ शकतो.
त्याला आजवर तीन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि २०१३ मध्ये भारत सरकारचा पद्मश्री पुरस्कार मिळाला आहे.
ओठांवरील कविता – आतला कवी
नानाच्या ओठांवर नेहमीच कविता असते. तो स्वतः उत्तम कवी आणि लेखक आहे.”माती, वारा, पाणी…” यावर तो तासन् तास बोलू शकतो. त्याच्या मुलाखती म्हणजे कवितांचे पुस्तकच. तो म्हणतो – “माणसाने झाडासारखं असावं, स्वतः उन्हात उभं राहून दुसऱ्याला सावली द्यावं.” हीच त्याची जगण्याची फिलॉसॉफी.
नाम फाउंडेशन आणि समाजकार्य – खरा नायक
सिनेमा हा त्याचा व्यवसाय, पण समाजकार्य हा त्याचा श्वास आहे.
२०१५ च्या दुष्काळाने मराठवाडा होरपळत होता. टीव्हीवर एका शेतकऱ्याच्या विधवेची मुलाखत पाहून नानाच्या काळजात चर्र झाले. गाडी घेण्यासाठी बाजूला काढलेले दीड कोटी रुपये त्याने त्या विधवांना वाटून टाकले.
मित्र आणि अभिनेता मकरंद अनासपुरे सोबत त्याने ‘नाम फाउंडेशन’ ची स्थापना केली. सप्टेंबर २०१५ मध्ये पुण्यात नोंदणी झालेली ही संस्था आज महाराष्ट्राच्या ३५० हून अधिक गावांत काम करते.
केवळ चेक वाटणे नाही. त्यांनी ४०० हून अधिक नद्या, नाले खोलीकरण केले, पाणी अडवले, शेततळी बांधली, गाव दत्तक घेतले. विदर्भात ६२ कुटुंबांना, लातूर-उस्मानाबादेत ११३ कुटुंबांना प्रत्येकी १५,००० रुपयांची मदत त्याने स्वतःच्या हाताने दिली. शिलाई मशीन वाटल्या, जेणेकरून विधवा महिला स्वतःच्या पायावर उभी राहील.
तो पूरग्रस्त भागात मीडियाशिवाय जातो, चिखलात उतरून काम करतो. म्हणूनच तो म्हणतो – “पाण्यासाठी काम करण्याची प्रेरणा आतून आली पाहिजे, दिखाव्यासाठी नाही.”
कौटुंबिक जीवन आणि आत्ताचे जीवन
नानाने अभिनेत्री नीलकांती पाटेकर यांच्याशी लग्न केले. त्यांना मल्हार नावाचा मुलगा आहे. पुढे दोघे वेगळे राहू लागले, पण नात्यात कटुता नाही. त्याला दुसरा मुलगा होता जो वयाच्या अडीचव्या वर्षी गेला, ही जखम त्याने कधीच भरू दिली नाही.
आज वयाच्या ७५ व्या वर्षीही तो पुण्याजवळच्या फार्महाऊसवर शेती करतो, साधे कपडे घालतो, जमिनीवर बसून जेवतो. मुंबईच्या चकचकीत दुनियेत राहूनही त्याने साधेपणा सोडला नाही. म्हणूनच तो मराठी माणसाला आपला वाटतो.
मराठी मनावरील राज्य – एक अढळ स्थान
नाना पाटेकर हा केवळ अभिनेता नाही, तो एक विचार आहे. तो बाळासाहेब ठाकरेंचा जवळचा मित्र होता, पण कधीही राजकारणात गेला नाही. तो स्पष्टवक्ता आहे, म्हणून तो अनेकदा वादातही सापडला, पण त्याने आपली भूमिका कधीच बदलली नाही.
मराठी माणूस त्याच्यावर जीव का टाकतो? कारण नाना खोटं बोलत नाही. तो पडद्यावर रडवतो, पण पडद्यामागे हसवतो, जगवतो.
आज नाना पाटेकर आपल्यात आहेत, ठणठणीत आहेत, काम करत आहेत. त्यांच्या जाण्याची कल्पनाही मराठी मनाला हळहळवून टाकते, कारण असे बापमाणसं रोज जन्माला येत नाहीत. त्यांचा प्रत्येक श्वास हा संघर्ष करणाऱ्या तरुणासाठी संदेश आहे –
” भित्रा माणूस मरण्याआधी हजारदा मरतो, पण जिद्दी माणूस एकदाच जिंकतो आणि कायमचा जिंकतो.”
नानांना भावपूर्ण श्रद्धांजली

अशोक कुमावत
राष्ट्रपती पुरस्कार विजेते
9881856327,नाशिक.