डॉ. जोगेश्वर नांदुरकर सर
शिक्षक हा केवळ ज्ञानदान करणारा व्यक्ती नसतो, तर तो पिढ्या घडविणारा शिल्पकार असतो. आपल्या ज्ञानाने, विचारांनी आणि संस्कारांनी असंख्य विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला दिशा देणारे शिक्षक समाजाच्या जडणघडणीतील महत्त्वाचे घटक असतात. अशाच एका ज्ञानव्रती, विद्यार्थीप्रिय आणि बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचा सेवापूर्ती सोहळा म्हणजे नांदगाव येथील व्ही. जे. हायस्कूलचे उपमुख्याध्यापक मा. डॉ. श्री. जोगेश्वर नीलकंठ नांदुरकर सर यांच्या प्रदीर्घ शैक्षणिक सेवेला दिलेली कृतज्ञतेची मानवंदना होय.
नाशिक शिक्षण प्रसारक मंडळ, नाशिक या नामांकित संस्थेअंतर्गत व्ही. जे. हायस्कूल, नांदगाव येथे तब्बल २९ वर्षे शैक्षणिक सेवा बजावताना नांदुरकर सरांनी विद्यालयाच्या शैक्षणिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक वाटचालीत अमूल्य योगदान दिले. शनिवार, दिनांक २९ ऑगस्ट २०२६ रोजी गुरुदक्षिणा सभागृहात झालेला त्यांचा सेवापूर्ती समारंभ हा केवळ एका शिक्षकाच्या निवृत्तीचा कार्यक्रम नव्हता, तर एका प्रेरणादायी कार्यकर्तृत्वाचा गौरव सोहळा होता.
डॉ. नांदुरकर सर यांचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे ज्ञान, कला, साहित्य, अध्यात्म आणि समाजप्रबोधन यांचा सुंदर संगम आहे. M.A. (English), B.Ed., NET, Ph.D. (English), PGCTE अशी उच्च शैक्षणिक पात्रता संपादन करून त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. पुणे विद्यापीठाच्या M.A. परीक्षेत द्वितीय क्रमांक मिळवून त्यांनी आपल्या गुणवत्तेची चुणूक दाखवली. पुणे विद्यापीठाचा दिवाणबहाद्दूर भागवत पुरस्कार मिळविण्याचा मानही त्यांनी मिळवला. इंग्रजी विषयातील NET परीक्षा उत्तीर्ण करणारे नाशिकमधील पहिले विद्यार्थी म्हणून त्यांची नोंद विशेष अभिमानाची आहे.
शिक्षक म्हणून त्यांचे योगदान अत्यंत उल्लेखनीय राहिले आहे. विद्यार्थी हा केंद्रबिंदू मानून त्यांनी अध्यापन केले. विषयाचे सखोल ज्ञान, प्रभावी वक्तृत्वशैली, विद्यार्थ्यांशी असलेला जिव्हाळा आणि मार्गदर्शनाची तळमळ यामुळे ते विद्यार्थ्यांच्या मनातील आदरणीय व्यक्तिमत्त्व बनले. उपमुख्याध्यापक म्हणून त्यांनी विद्यालयाच्या प्रशासनातही शिस्त, गुणवत्ता आणि संस्कार यांचा सुंदर समन्वय साधला.
शैक्षणिक क्षेत्राबरोबरच अभ्यासक्रम निर्मितीतही त्यांचा सहभाग राहिला. पुणे बारावी बोर्डाच्या इंग्रजी विषयाच्या अभ्यास मंडळावर सदस्य म्हणून नियुक्त होऊन त्यांनी इयत्ता ११ वी व १२ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकांच्या संपादन प्रक्रियेत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
साहित्य क्षेत्रातील त्यांची वाटचाल तर अत्यंत प्रेरणादायी आहे. वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी त्यांनी आपल्या आजोबांचे ‘श्री मोहिनीराज लीलामृत’ हे ७५० ओव्यांचे ओवीबद्ध चरित्र लिहिले. वयाच्या १९ व्या वर्षी त्यांच्या ‘मूर्तीभंग’ या नभोनाट्याला आकाशवाणीच्या स्पर्धेत द्वितीय क्रमांकाचे पारितोषिक मिळाले. त्यांच्या साहित्यिक प्रतिभेची ही सुरुवातीची पावले पुढे एका व्यापक साहित्य प्रवासात परिवर्तित झाली.
संत साहित्याचा प्रचार आणि प्रसार हे त्यांच्या जीवनकार्याचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. विविध वृत्तपत्रांमधून त्यांनी सातत्याने लेखन केले. ‘सत्संग’, ‘देवाचिये द्वारी’, ‘संत आहे सांगाती’, ‘संतांच्या सांगाती’ यांसारख्या सदरांमधून त्यांनी संतांच्या अभंगांचे आणि विचारांचे विवेचन केले. ‘सत्संग’ या सदरातून सुमारे १७०० अभंगांचे रसग्रहण करून संतवाङ्मय सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचविण्याचे मोठे कार्य त्यांनी केले.
त्यांच्या लेखणीला भाषेची कोणतीही सीमा नाही. मराठी, इंग्रजी, हिंदी आणि संस्कृत या भाषांमध्ये त्यांनी लेखन केले आहे. श्री. नरेंद्र लवाटे यांच्या ‘कालचक्र’ या मराठी कादंबरीचा त्यांनी ‘The Wheel of Time’ या नावाने इंग्रजी अनुवाद केला. उपनिषदांवरील त्यांचे इंग्रजी लेख आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील संकेतस्थळांवर प्रसिद्ध झाले आहेत.
समर्थ रामदास स्वामींच्या ‘मनोबोधा’चा इंग्रजी माध्यमातून जागतिक प्रसार करण्याचे कार्यही त्यांनी केले. डिजिटल माध्यमांचा प्रभावी वापर करून त्यांनी संतविचार जगभर पोहोचविले. त्यांच्या लेखन आणि व्हिडिओंच्या माध्यमातून अध्यात्मिक विचारांना नवी पिढी जोडली जात आहे.
वक्तृत्व आणि प्रवचन क्षेत्रातही त्यांचे योगदान मोठे आहे. विविध शहरांमध्ये त्यांनी सुमारे ९० प्रवचने दिली असून नाशिक व नाशिक रोडच्या वसंत व्याख्यानमालेतही त्यांनी विचार मांडले आहेत. आकाशवाणी व रेडिओच्या माध्यमातूनही त्यांच्या विचारांचा प्रसार झाला आहे.
कला क्षेत्रातही त्यांचा ठसा उमटलेला आहे. नाट्यदिग्दर्शन, समूहगीत लेखन, संगीत संयोजन, गायन अशा अनेक कलांमध्ये त्यांनी प्रावीण्य मिळवले आहे. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यार्थ्यांनी सादर केलेल्या कलाकृतींना अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. हजारो विद्यार्थ्यांच्या ओठांवर समूहगीतांच्या माध्यमातून त्यांनी संस्कार आणि देशप्रेमाची भावना रुजवली.
डॉ. जोगेश्वर नांदुरकर सर हे एकाच चौकटीत न मावणारे व्यक्तिमत्त्व आहे. ते शिक्षक आहेत, साहित्यिक आहेत, लेखक आहेत, अनुवादक आहेत, वक्ते आहेत, प्रवचनकार आहेत, कलाकार आहेत आणि संतविचारांचे जागतिक दूत आहेत. त्यांच्या प्रत्येक कार्यामागे ज्ञानाची निष्ठा, संस्कारांची जाणीव आणि समाजासाठी काहीतरी देण्याची प्रामाणिक भावना दिसून येते.
सेवापूर्ती म्हणजे कार्याचा शेवट नसून नव्या प्रवासाची सुरुवात असते. नांदुरकर सरांची लेखणी, वाणी आणि सर्जनशीलता यापुढेही समाजाला मार्गदर्शन करत राहो, हीच शुभेच्छा.
ज्ञानदीप अखंड तेवत ठेवणाऱ्या या कर्मयोगी शिक्षकाला सेवापूर्ती निमित्त मनःपूर्वक अभिवादन आणि भावी वाटचालीस हार्दिक शुभेच्छा!
– शब्दांकन : श्री. प्रविण सुकदेव अहिरे
सहा. शिक्षक, व्ही. जे. हायस्कूल, नांदगाव (नाशिक)
